Akademikning tarjimai holi
Abatbay Dauletov — filologiya fanlari doktori, professor, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi, Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi.
Abatbay Dauletov 1942-yil 20-sentabrda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kegeyli tumani Xalqobodning (Chapayev nomidagi kolxoz) «Yabi» ovulida dehqon oilasida tugʻildi. Paxtakor va frontchi farzandi qoraqalpoq tilshunosligi tarixidagi birinchi akademik boʻldi — ona tilining tovush tizimini aniq instrumental usullar yordamida ilk bor oʻlchagan, yozib olgan va ilmiy tavsiflagan olim.
Uning hayoti qariyb yarim asr davomida Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti bilan bogʻliq boʻldi: dekan oʻrinbosari, kafedra mudiri, dekan, dissertatsiyalar himoyasi boʻyicha ixtisoslashgan kengash raisi. Uning rahbarligida qoraqalpoq fonetistlarining butun bir maktabi shakllandi, darsliklari esa bugun ham oʻquvchi va talabalarga ona tilining tuzilishini ochib bermoqda.
Biografik film
Akademik Abatbay Davletov haqida biografik film
Film atoqli tilshunos olim, akademik Abatbay Davletovning hayot yoʻli va ilmiy merosiga bagʻishlangan.
Dastlabki yillari: Kegeyli tumanida tugʻilib, ilmga intilib ulgʻaygani.
Ilmiy faoliyati: Leningrad davlat universitetida nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarini himoya qilgani, Fanlar akademiyasi akademigi etib saylangani hamda Qoraqalpoq davlat universitetidagi samarali faoliyati.
Oila va merosi: Mustahkam oilaviy muhit va qoraqalpoq tilshunosligini rivojlantirishdagi ulkan hissasi.
Hayot solnomasi
-
42
1942
Xalqobod
Tugʻilishi
20-sentabrda Kegeyli tumani Xalqobodning (Chapayev nomidagi kolxoz) «Yabi» ovulida, keyinchalik Ulugʻ Vatan urushi faxriysi va mashhur paxtakor brigadiri boʻlgan Daulet Palimbetovning dehqon oilasida tugʻildi.
-
1959-yilgacha
Maktab yillari
Ilk ustozlari
Boshlangʻich maktab, Staxanov nomidagi yetti yillik maktab va Xalqobod oʻrta maktab-internati. Ilk ustozlari: Elmurat Xojamuratov, Embergen Erimbetov, Hilal Muyatdinov, Atabay Doshetov hamda bolaga jonli qoraqalpoq soʻzining goʻzalligini ochib bergan xalq baxshisi Genjebay Tilewmuratov.
-
1959–1964
Nukus
Imtiyozli diplom
Qoraqalpoq davlat pedagogika institutining tarix-filologiya fakultetini imtiyozli diplom bilan tamomladi. Ustozlari: K. Berdimuratov, A. Esemuratov, D. Nasirov, S. Axmetov va akademik S. Kamalov.
-
1967–1972
Kiyev, Leningrad
Shcherba fonologik maktabi
Ikki yillik ilmiy stajirovka: avval Kiyev davlat universitetining eksperimental fonetika laboratoriyasida prof. N. I. Totskaya rahbarligida, soʻngra Leningrad davlat universitetining akademik L. V. Shcherba nomidagi dunyoga mashhur Eksperimental fonetika laboratoriyasida.
M. I. Matusevich, L. R. Zinder, L. V. Bondarko, L. A. Verbitskaya (keyinchalik SPbDU prezidenti), akademik A. N. Kononov, A. M. Shcherbak va S. N. Ivanovdan taʼlim oldi.
-
72
1972
Leningrad
Filologiya fanlari nomzodi
«Hozirgi qoraqalpoq adabiy tilining vokalizmi (eksperimental-fonetik tadqiqot)» mavzusida dissertatsiya himoya qildi. 1976-yilda bu ish Samarqandda monografiya sifatida nashr etildi. 1972–1978-yillarda — dekan oʻrinbosari.
-
1978–1985
Berdaq nomidagi QDU
Qoraqalpoq tilshunosligi kafedrasi mudiri
1979-yilda «Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika, leksikologiya» nomli birinchi oliy taʼlim darsligi nashr etildi. 1980/1982-yillarda dotsent ilmiy unvoni berildi.
-
1985–1996
11 yil dekan
Dekan
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti chet tillar fakulteti va filologiya fakulteti dekani. 1992–1996-yillarda bir vaqtning oʻzida umumiy tilshunoslik kafedrasini boshqardi.
-
92
1992–1993
Eʼtirof
Professor unvoni va singarmonizm nazariyasi
1992 — professor unvoni va «Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi» faxriy unvoni. 1993 — «Qaraqalpaq tilinde singarmonizm» fundamental monografiyasi va lotin yozuviga asoslangan qoraqalpoq alifbosi ustidagi ishning boshlanishi.
-
94
1994
Olmaota
Filologiya fanlari doktori
Qozogʻiston Fanlar akademiyasi Tilshunoslik institutida «Hozirgi qoraqalpoq adabiy tilining tovush tizimi» mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1995-yilda u Nukusda «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi» kitobi sifatida nashr etildi.
-
1995
Toshkent
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib saylandi — qoraqalpoq tilshunosligi sohasidagi birinchi akademik.
-
1996–2012
Shogirdlar maktabi
Yana kafedra boshida
Yana qoraqalpoq tilshunosligi kafedrasini boshqardi — jami 27 yil kafedra mudiri lavozimida. Dissertatsiyalar himoyasi boʻyicha ixtisoslashgan kengash raisi. «Qaraqalpaq til biliminiń tariyxı» (2001), «Til bilimi tiykarları» (2007), ikki jildlik «Sintaksis» (2009) va «Morfologiya» (2010) nashr etildi.
-
Áá
2011–2012
Imlo
Imlo qoidalari toʻplami
«Qaraqalpaq tili imla qaǵıydalarınıń jıynaǵı» («Qoraqalpoq tili imlo qoidalari toʻplami», «Bilim», Nukus) hammuallifi. 2012-yilda hamkasblari va shogirdlari olimning 70 yoshiga bagʻishlangan yubiley xotiralar toʻplamini nashr etdilar.
-
2015
Xotira
2015-yil 8-aprel
Akademik Abatbay Dauletov 200 dan ortiq ilmiy asar, 53 ta darslik va shogirdlar maktabini — oʻndan ortiq fan nomzodlari va doktorlari hamda oʻnlab magistrlarni qoldirib, hayotdan koʻz yumdi.
Eksperimental fonetika asboblari
Kiyev va Leningradda oʻzlashtirilgan va qoraqalpoq tiliga ilk bor qoʻllangan usullar.
Rentgenografiya
Tovushni talaffuz qilishda til, lab va hiqildoq holatining rentgen suratlari — har bir unli artikulyatsiyasining aniq manzarasi.
Palatografiya
Tilning tanglayga tegish izi: old va orqa til undoshlarini, jumladan q/k va gʻ/g koʻrinishlarini farqlash imkonini beradi.
Spektrografiya
Tovushning spektral (formant) tahlili — urgʻu ostidagi unlilar sifatining obyektiv akustik tavsifi.
Ossillografiya
Tovush toʻlqinini yozib olish: davomiyligi, intensivligi va asosiy ton chastotasi — unlilar davomiyligi haqidagi birinchi maqolaning (1970) asosi.
Qoraqalpoq tilshunosligiga qoʻshgan hissasi
-
Qoraqalpogʻistonda eksperimental-instrumental fonetikaning asoschisi
Qoraqalpoq tiliga rentgenografiya, palatografiya, spektrografiya va ossillografiyani ilk bor qoʻlladi.
-
9 unli va 23 undosh fonema
Hozirgi qoraqalpoq adabiy tilida aynan toʻqqizta unli va yigirma uchta undosh fonema mavjudligini ilmiy isbotladi.
-
«i», «u» diftonglari; q/k, gʻ/g koʻrinishlari; jarangsiz «h»
«i» va «u» harflari bilan ifodalanadigan tovushlar fonetik diftonglar (ikki fonema birikmasi) ekanini; q/k va gʻ/g — ikki fonemaning toʻrt koʻrinishi ekanini; faringal «h» — jarangsiz undosh ekanini isbotladi.
-
Singarmonizmning yagona nazariyasi
«Qaraqalpaq tilinde singarmonizm» (1993) monografiyasida singarmonizm turkiy tillarda hind-yevropa tillaridagi urgʻu yoki tonal tillardagi ton kabi asosiy prosodik soʻz yasovchi qonun ekanini va u butun soʻz boʻylab unlilarni ham, undoshlarni ham boshqarishini koʻrsatdi.
-
Lotin alifbosi va imlo qoidalari
Lotin yozuviga asoslangan qoraqalpoq alifbosi va imlo islohotining (1993-yildan) asosiy meʼmorlaridan biri; «Qoraqalpoq tili imlo qoidalari toʻplami» (2011–2012) hammuallifi. 200 dan ortiq ilmiy asar, jumladan maktab, litsey, kollej va oliy oʻquv yurtlari uchun 53 ta darslik muallifi.
Pedagogik meros
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetida 48 yildan ortiq xizmat qildi. Oʻndan ortiq fan nomzodlari va doktorlari hamda oʻnlab magistrlarni tayyorladi; uning shogirdlari bugun kafedralarga rahbarlik qilib, qoraqalpoq fonetikasi boʻyicha tadqiqotlarni davom ettirmoqda.
| 1972–1978 | Dekan oʻrinbosari |
| 1978–1985 | Qoraqalpoq tilshunosligi kafedrasi mudiri |
| 1985–1996 | Chet tillar fakulteti dekani; filologiya fakulteti dekani |
| 1992–1996 | Umumiy tilshunoslik kafedrasi mudiri |
| 1996–2012 | Qoraqalpoq tilshunosligi kafedrasi mudiri |
| — | Dissertatsiyalar himoyasi boʻyicha ixtisoslashgan kengash raisi |
Ustozlari va murabbiylari
Xalqobod
Maktab
- Elmurat Xojamuratov
- Embergen Erimbetov
- Hilal Muyatdinov
- Atabay Doshetov
- Genjebay Tilewmuratov, xalq baxshisi
Nukus
Pedagogika instituti
- K. Berdimuratov
- A. Esemuratov
- D. Nasirov
- S. Axmetov
- Akademik S. Kamalov
Kiyev, Leningrad
Fonetika laboratoriyalari
- N. I. Totskaya
- M. I. Matusevich
- L. R. Zinder
- L. V. Bondarko
- L. A. Verbitskaya
- Akademik A. N. Kononov
- A. M. Shcherbak
- S. N. Ivanov